Yeni bir metafizik tasarım olarak yapay zeka

Ehlibeyt (a.s) Haber Ajansı ABNA- Ancak işin bilim ve felsefe tarafları bu hayale nasıl bakıyor ve bu hayal doğrultusunda ne çalışmalar yürütüyor? Bu sorunun yanıtı, bu yazı içine sığmayacak kadar geniş olsa da burada bazı önemli noktalara genel hatlarıyla değineceğiz.YAPAY ZEKA NEDİR?Bu sorunun kesin bir yanıtını vermek kolay değildir. Çeşitli kitaplarda, yapay zekaya dair altmışın üzerinde farklı tanım bulunmaktadır. Bu tanımların farklılaşmasının gerekçesi, insanların yapay zekaya dair öngördükleri amaçlar ve işlevsellik biçimleriyle ilgilidir. Tüm bu farklı tanımları üç ana grup içinde toplayabiliriz.Birincisi, araçsal yaklaşımdır. Bu tanımı savunanlara göre yapay zeka insanın bilişsel yetilerini anlamak için bir deney alanıdır.İkincisi, uzman sistemler yaklaşımıdır. Bu tanımı savunanlar yapay zekayı belli bir görev tanımı (örneğin satranç oynamak, otomatik pilot işlevi görmek, otomasyon kontrolünü sağlamak vb.) içinde bir uzman sistem olarak tasarlamaktadır. Bu düşüncede olanlar, yapay zeka adına büyük hayaller peşinde olmaktansa gündelik yaşamımızı kolaylaştıracak pratik ve ticari ürünler yaratma peşindedirler.Üçüncüsü, öykünmeci yaklaşımdır. Bu tanımı savunanlar, insan zihnine öykünerek, insanın fiziksel yapısından tamamen bağımsız olmasına rağmen, insanın bilişsel yetilerinin (algı, bellek, akıl yürütme, öğrenme, anlama, karar verme vb.) işlevsel düzlemde bir makinede temsil edilebileceğini düşünmekteler. Esas olarak yapay zeka felsefesinde de bu yaklaşım tartışılmaktadır. Bu yaklaşımın felsefe içinde tartışılan savları şunlardır:1.Yapay zeka, makinelere bir çeşit zihinsel durum atfedebileceğiniz davranışsal sistemler bütünüdür.2.Yapay zeka için insan davranışı, zekası ve zihni işlevsel bir araştırma konusudur.3.Yapay zeka, insanın zekasını ve bilişsel yetilerini taklit etmeyi hedefler.TURING SINAMASIAlan Turing, hem bir matematikçi hem de bir mantıkçı olarak bilgisayımsal* kuramın öncü isimlerinden birisidir. Turing kendi adını taşıyan (Turing Makinesi) soyut bir hesaplama aygıtı fikrini tasavvur ederek bilgisayım kavramını tasarlamıştır. Bu fikrin dijital bilgisayarlarının uygulayımsal [pratik] gelişimine temel bir katkısı olmuştur.Turing ayrıca, 1950 yılında Mind adlı dergide “Hesaplayan Makineler ve Zeka” adlı makalesiyle makinesel zeka için ölçüt olarak kullanılabilecek bir sınama fikrini geliştirmiştir. Bu makaleden sonra bu sınama Turing Sınaması olarak adlandırılmıştır.Turing Sınaması, modern yapay zeka düşüncesinin ve onunla ilintili felsefi tartışmaların başlangıç noktasıdır. Turing Sınaması zeka için bir ölçüt belirleme amacı doğrultusunda bir taklit etme oyunu teklif eder ve bu ölçüte uyabilecek bir makine tasarımının olanaklı olup olmadığını belirlemek ister.MAKİNE ZEKASI İÇİN BİR ÖLÇÜT TASARIMITuring’in bu taklit oyununun içeriğinde 3 kişi vardır: Bir erkek (A), bir kadın (B) ve bir sorgucu (C). Sorgucu ayrı bir odada durur ve klavye üzerinden yazışarak kurulan iletişimle (soru-yanıt tekniğiyle) iki farklı odada bulunan kişilerin hangisinin kadın olduğunu anlamaya çalışır. Farklı odalarda bulunan kadın ve erkeğin ortak amacı ise sorgucuyu kendilerinin kadın olduğuna inandırmaktır. Sınamanın bu aşamasında Turing, bir değişiklik öneriyor ve kadının (B) yerine makineyi konumlandırıyor. Turing açısından böyle bir konumlandırma içinde makinenin sorgucu karşısında göstereceği başarı “Makineler düşünebilir mi” sorusunun da yanıtı olacaktır. Diğer bir deyişle, sorgucuyu insan olduğuna inandırabildiği ölçüde bir makineye düşünce ve zihinsel durum atfedebiliriz.Turing Sınaması’ndan 63 yıl sonra bile üzerinde halen tartışmalar sürmektedir ve Turing Sınaması halen “düşünebilen makineler” için uygun bir ölçüt olarak kabul edilmektedir. Bilgisayım ve davranışçılık Turing Sınaması’nın iki kavramsal temelidir. Turing Sınaması üzerine olan eleştiriler de genel olarak, bu kavramsal temellere dairdir.Not:*Burada bilgisayımsal sözcüğünü İngilizce’deki “computational” sözcüğünün karşılığı olarak kullanıyorum. Türkçe içinde “computation” sözcüğünün karşılığı olarak kullanılan yaygın bir sözcük yok. Şimdiye kadar gördüğüm tek öneri “berimsel” sözcüğüdür. “Computer” sözcüğünün bilgisayar olarak çevrilmesi ve yaygın kullanımı göz önüne alındığında, “computational” sözcüğü yerine bilgisayımsal sözcüğünün kullanılmasının uygun olacağını düşünüyorum.Yapay zekanın temel uygulama alanlarıE-posta filtrelerinden ses tanıma programlarına kadar birçok alanda, yapay zeka araştırmalarından elde edilen bilgilerden yararlanılmaktadır.Robotik araçlar (Robotic vehicles): Yapay zekanın bir araca entegre edilmesiyle ortaya çıkan robotik araçların en önemli özelliği, doğrudan onları kullanan bir insan olmadan hareket edebilmeleridir. Çeşitli algılayıcılar yoluyla çevreden topladıkları veriyi işleyerek harekete çevirme kabiliyeti olan bu tür araçların atası olarak uzaktan kumandalı araçlar gösterilebilir. Gün geçtikçe insandan bağımsız hareket yeteneğinin geliştirilmesine çalışılan, teknolojik trendin bu yönde olduğu robotik araçlara insansız uydular; hava, kara ve deniz araçları; tarım araçları örnek olarak verilebilir.Konuşma algılama (Speech recognition): Bu sistemler temelde konuşmayı yazıya çevirme işlevine sahiptir. Bir kullanıcının sesine duyarlı olan versiyonlarında konuşan kişi bir metni sisteme okuyarak sesini tanıtır. Bu tür bir öğrenmeye ihtiyaç duymadan bu sistemleri kullanan araçlar ise “konuşandan bağımsız” (speaker independent) sistemler olarak adlandırılır. Ulaşımda yer ayırmadan sağlığa, askeri araçlardan hava kontrol araçlarına, hukuktan uzay teknolojilerine pek çok alanda kullanımı bulunmaktadır.Otonom planlama (Autonomous planning and scheduling): İlk uygulama NASA’nın Uzak Temsilci (Remote Agent) programıdır. Bu program, bir uzay gemisinin saptama, teşhis etme ve problem çözme gibi günlük araştırma planlarını üst düzey amaçlardan yola çıkarak planlamakta ve bunları denetlemekteydi. Bu uygulama, genellikle robotik araçlarda ve uzay teknolojilerinde kullanılmaktadır.Oyunlar (Game playing): Oyun alanında en ünlü yapay zeka uygulaması IBM tarafından geliştirilen ve Gary Kasparov’a karşı satranç oynayan Deep Blue programıdır. Günümüzde pek çok oyun, konuşma algılamadan robotik araçlara çeşitli yapay zeka uygulamalarını entegre ederek üretilmektedir.İstenmeyen e- posta (Spam) filtreleri: İstenmeyen e-posta göndericileri sürekli yeni taktikler geliştirmekte olduğu için statik bir programlama yönteminin bu tür e-postalarla başa çıkması pek mümkün değildir. Bu nedenle bir kişinin bütün e-postaları içerisinde %80-%90 kadar yer tutan istenmeyen e-postalar, öğrenen sistemler kullanılarak işaretlenmekte ve böylece kullanıcıların tek tek bu e-postaları silmek zorunda kalmasının önüne geçilmektedir.Çeviri (Machine translation): Henüz çok başarılı sayılmasa da çeviri programları, gün geçtikçe gelişmektedir. Temelde geliştirdikleri istatistiksel bir model üzerinden çalışırlar. Program, bir dilden diğerine çeviri örnekleri ve söz konusu dillerdeki metin örneklerinden yola çıkarak geliştirdiği modeli kullanarak yeni örnekleri de çevirebilir hale gelir.Kaynaklar:S. Russell ve P. Norvig (2010), Artificial Intelligence: A Modern Approach, Pearson, s. 28-29.http://www.wtec.org/robotics/report/02-Vehicles.pdfhttp://en.wikipedia.org/wiki/Speech_recognition